ครบรอบ 100 ปี แม่เจ้าทรายมูล (มหาวงศ์) ไชยเมือง และประวัติสายสกุลเจ้าหลวงเมืองพะเยา พุทธศักราช 2387-2456

        หนังสือเล่มนี้จัดทำขึ้นเนื่องในวาระครบรอบ 100 ปี ของแม่เจ้าทรายมูล (มหาวงศ์) ไชยเมือง (ผู้มีชีวิตยืนยาวถึง 104 ปี เกิด พ.ศ. 2440 มรณะ พ.ศ. 2544) เพื่อบันทึกประวัติความเป็นมาของบรรพบุรุษต้นสกุล "มหาวงศ์" และ "ไชยเมือง" ตลอดจนรวบรวมประวัติศาสตร์การฟื้นฟูเมืองพะเยาและสายสกุลเจ้าหลวงผู้ครองเมืองพะเยา โดยชี้ให้เห็นถึงความสัมพันธ์อันแน่นแฟ้นระหว่างสายราชวงศ์เจ้าเจ็ดตนแห่งนครลำปาง กับเจ้านายสายราชวงศ์เวียงพราว-พะเยา (12 ขุน) ที่ได้ร่วมกันกอบกู้ ฟื้นฟู และสร้างเมืองพะเยาขึ้นใหม่ หลังจากที่เมืองพะเยาต้องกลายเป็นเมืองร้างไปนานถึง 56 ปี อันเนื่องมาจากสงครามกวาดต้อนผู้คนในยุคพม่าปกครอง

        ในเชิงประวัติศาสตร์ เนื้อหาได้ย้อนรอยพัฒนาการของเมืองพะเยาตั้งแต่ยุคโบราณในนาม "เมืองภูกามยาว" หรือ "หิรัญนครเงินยางเชียงแสน" ตั้งแต่ก่อนพุทธศตวรรษที่ 19 ยุคเจริญรุ่งเรืองสูงสุดในรัชสมัยพระญางำเมือง (พ่อขุนงำเมือง) ผู้ทรงเป็นพันธมิตรทางยุทธศาสตร์ร่วมกับพญามังรายแห่งเชียงใหม่และพ่อขุนรามคำแหงแห่งสุโขทัยในการสร้างเมืองเชียงใหม่ ก่อนที่เมืองพะเยาจะผันผวนไปตามสถานการณ์การเมือง โดยตกอยู่ใต้การปกครองของอาณาจักรล้านนา พม่า และสยามตามลำดับ จนกระทั่งใน พ.ศ. 2387 รัชกาลที่ 3 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ได้โปรดเกล้าฯ ให้เจ้าหลวงมหาวงศ์ (เจ้าพุทธวงศ์) พร้อมด้วยเจ้านายสายราชวงศ์เจ้าเจ็ดตนจากนครลำปาง และเจ้านายเชื้อสายเดิมของพะเยา นำชาวเมืองอพยพกลับมาตั้งถิ่นฐานและฟื้นฟูเมืองพะเยาขึ้นใหม่อีกครั้ง

        สำหรับยุคฟื้นฟูเมืองพะเยา (พ.ศ. 2387–2456) มีเจ้าหลวงผู้ครองเมืองพะเยาตามลำดับรวม 7 องค์ ได้แก่ (1) เจ้าหลวงมหาวงศ์ (2) เจ้าหลวงมหายนต์ (3) เจ้าหลวงเมืองแก้วขัตติยะวงศา (4) เจ้าหลวงอินต๊ะชมภู (5) เจ้าหลวงอริยะ (6) เจ้าหลวงไชยวงศ์ และ (7) เจ้าหลวงมหาไชย เจ้าหลวงทุกพระองค์ได้ปฏิบัติราชการ ปรับปรุงโครงสร้างการปกครอง จัดสรรศักดินา รับมอบเครื่องยศจากกรุงเทพฯ พร้อมทั้งบำรุงพระพุทธศาสนาด้วยการสร้างและบูรณะวัดสำคัญ เช่น วัดหลวงราชสัณฐาน วัดพระแก้ว วัดศิริโคมคำ (วัดพระเจ้าตนหลวง) ตลอดจนการป้องกันบ้านเมืองจากเหตุการณ์กบฏเงี้ยวปล้นเมือง

        นอกจากนี้ หนังสือนำเสนอพงศาวลีและสายลำดับตระกูลเจ้านายสายพะเยา-ลำปาง ซึ่งแตกออกเป็น 12 ตระกูลหลัก ได้แก่ มหาวงศ์, วิรัตน์เกษม, จันทเทศ, ศิติสาร, ศักดิ์สูง, ไชยเมือง, สูงศักดิ์, ณ ลำปาง (สายเมืองพะเยา), สุยะราช, ศักดิ์ศรีดี, วงศ์สุวรรณ และ เทวาลัย พร้อมบันทึกชีวประวัติของพ่อน้อยศรีนวล ไชยเมือง และแม่เจ้าทรายมูล (มหาวงศ์) ไชยเมือง รวมถึงทายาทผู้สืบสายสกุล เพื่อให้คนรุ่นหลังได้ตระหนักถึงรากเหง้า ความเสียสละของบรรพบุรุษ และมรดกทางวัฒนธรรมของเมืองพะเยา

สรุปเนื้อหาคร่าวๆ จากสารบัญ

        ตอนที่ 1: กรณีศึกษาวงศ์พะเยา-ลำปาง ในประวัติศาสตร์ไทย (หน้า 15) มุ่งวิเคราะห์หลักฐานทางประวัติศาสตร์ไทย จารึกพุทธศตวรรษที่ 12-18 ตำนานพงศาวดารลุ่มแม่น้ำอิง แม่วัง และเจ้าพระยา การศึกษาปัญหาตระกูลเมืองเหนือ "คนเมือง" รวมถึงบทบาทของจักรวงศ์พะเยา-ลำปาง ในฐานะแอ่งน้ำประวัติศาสตร์ที่เชื่อมโยงกลุ่มวัฒนธรรมลุ่มน้ำโขงและเจ้าพระยา
        ตอนที่ 2: ประวัติศาสตร์เมืองพะเยา (หน้า 33) รวบรวมประวัติศาสตร์เมืองพะเยา (ภูกามยาว) ยุคก่อนพุทธศตวรรษที่ 19 พระประวัติพระญางำเมืองและการร่วมสร้างเมืองเชียงใหม่ ลำดับกษัตริย์พะเยาและกษัตริย์เชียงใหม่ ยุคพม่าปกครอง สายสัมพันธ์กับนครลำปางและราชวงศ์เจ้าเจ็ดตน (ทิพย์จักรวงศ์) พระโอวาทคำสอนเจ้าฟ้าชายแก้วและพระเจ้ากาวิละ ประวัติเจ้าหญิงศรีโนชา เอกสารการตั้งเมืองพะเยา พ.ศ. 2387 เอกสารเครื่องยศเมืองพะเยา พ.ศ. 2386 และประวัติเจ้าหลวงผู้ครองเมืองพะเยา ยุคฟื้นฟู ทั้ง 7 องค์
        ตอนที่ 3: ตระกูลเจ้าสายพะเยา-ลำปาง (หน้า 137) บันทึกลำดับตระกูลและพงศาวลีโดยละเอียดของ 12 ตระกูลหลัก ได้แก่ มหาวงศ์, วิรัตน์เกษม, จันทเทศ, ศิติสาร, ศักดิ์สูง, ไชยเมือง, สูงศักดิ์, ณ ลำปาง (สายเมืองพะเยา), สุยะราช, ศักดิ์ศรีดี, วงศ์สุวรรณ และ เทวาลัย
       ตอนที่ 4: พ่อน้อยศรีนวล ไชยเมือง แม่เจ้าทรายมูล (มหาวงศ์) ไชยเมือง และทายาท (หน้า 227) นำเสนอชีวประวัติโดยละเอียดของพ่อน้อยศรีนวล ไชยเมือง และแม่เจ้าทรายมูล (มหาวงศ์) ไชยเมือง พร้อมทั้งบัญชีรายชื่อทายาทและผู้สืบสายสกุลไชยเมืองในรุ่นต่างๆ